Kiedy znaki ostrzegawcze stają się tragedią — dr Haezreena Begum Abdul Hamid

25 CZERWCA — Niedawna strzelanina szkolna w San Jose National High School w Tacloban City wstrząsnęła Filipinami i całym regionem. Troje uczniów straciło życie, inni zostali ranni, a całe środowisko szkolne zostało straumatyzowane. Dla wielu osób incydent ten jest trudny do zrozumienia. Strzelaniny szkolne pozostają wyjątkowo rzadkie w Azji Południowo-Wschodniej, co sprawia, że tragedia ta jest tym bardziej niepokojąca.

Gdy śledztwo trwa, publiczne dyskusje skupiły się na różnych możliwych czynnikach, w tym na nękaniu, dostępie do broni palnej, wpływie mediów społecznościowych, brutalnych treściach online oraz przeszłości młodych podejrzanych. Takie reakcje są zrozumiałe. Ilekroć dochodzi do tragedii tej skali, pojawia się natychmiastowa chęć wskazania przyczyny. Ludzie chcą odpowiedzi. Chcą pewności. Przede wszystkim chcą zapewnienia, że takie zdarzenie nigdy się nie powtórzy. Niestety, rzadko istnieją proste wyjaśnienia aktów skrajnej przemocy.

Z kryminologicznego punktu widzenia poważne akty przemocy rzadko wynikają z jednej przyczyny. Zachowanie człowieka kształtowane jest przez złożone wzajemne oddziaływanie indywidualnych doświadczeń, sytuacji rodzinnej, relacji rówieśniczych, środowiska szkolnego, wpływów internetowych i szerszych uwarunkowań społecznych. Strzelaniny szkolne są często wynikiem wielu sygnałów ostrzegawczych i wielu przegapionych możliwości interwencji, a nie jednego izolowanego czynnika.

Wśród kwestii poruszonych po strzelaninie w Tacloban pojawia się możliwość, że nękanie mogło odegrać pewną rolę. Jeśli te zarzuty okażą się prawdziwe, zasługują na poważną uwagę. Ważne jest jednak, aby podejść do tej kwestii z niuansem. Nękanie nie usprawiedliwia przemocy. Nic nie uzasadnia odbierania niewinnych żyć. Jednocześnie nękania nie należy odrzucać jako nieistotnego tylko dlatego, że nie usprawiedliwia przestępstwa. Przez zbyt długi czas nękanie było często traktowane jako normalny element dorastania. Ofiarom mówi się, żeby je ignorowały, budowały odporność lub po prostu szły naprzód. Jednak dziesięciolecia badań konsekwentnie wykazują, że uporczywe nękanie może mieć głębokie konsekwencje psychologiczne. Lęk, depresja, izolacja społeczna, samookaleczenie, unikanie szkoły, obniżone poczucie własnej wartości i uczucie upokorzenia nie są rzadkością wśród młodych ofiar. Dlatego właśnie nękania nie należy postrzegać jedynie jako kwestii dyscyplinarnej. Jest to również kwestia ochrony dzieci.

Jednym z najbardziej niepokojących aspektów wielu przypadków nękania jest to, że sygnały ostrzegawcze są często widoczne na długo przed wybuchem kryzysu. Ofiary mogą wycofywać się społecznie, doświadczać spadku wyników w nauce, unikać szkoły lub wykazywać oznaki zaburzeń emocjonalnych. Jednak te wskaźniki nie zawsze są rozpoznawane lub podejmowane są odpowiednie działania. W niektórych przypadkach uczniowie mogą bać się zgłaszać nękanie, ponieważ wierzą, że nic się nie zmieni. Inni mogą obawiać się, że zgłoszenie pogorszy sytuację.

Wyzwanie dla szkół polega zatem nie tylko na reagowaniu na incydenty po ich wystąpieniu, ale na identyfikowaniu problemów, zanim eskalują. Rodzi to niewygodne, ale konieczne pytanie: czy instytucje edukacyjne stały się niechętne do omawiania odpowiedzialności?

W ostatnich latach z zadowoleniem przyjęto nacisk na dobrostan uczniów, zdrowie psychiczne i rehabilitację. Są to ważne zmiany. Jednak wsparcia i odpowiedzialności nie należy traktować jako przeciwstawnych pojęć. Uczniowie, którzy dopuszczają się nękania, muszą rozumieć, że ich działania mają konsekwencje. Szkodliwego zachowania nie można normalizować, bagatelizować ani wielokrotnie usprawiedliwiać. Jednocześnie odpowiedzialności nie należy mylić wyłącznie z karą.

Celem nie powinno być zawstydzanie, upokarzanie ani stygmatyzowanie dzieci. Powinno nim być raczej pomóc im zrozumieć skutki swoich działań, przyjąć odpowiedzialność i zmienić swoje zachowanie. Prawdziwa skrucha i zmiana zachowania są często znacznie skuteczniejsze w zapobieganiu przyszłym szkodom niż kara nałożona bez refleksji czy zrozumienia.

Właśnie tutaj szkoły mogą odegrać transformacyjną rolę. Skuteczne strategie antymobbingowe powinny wykraczać poza sankcje dyscyplinarne. Powinny obejmować wczesną interwencję, usługi doradcze, programy wsparcia rówieśniczego, edukację w zakresie umiejętności cyfrowych oraz podejścia naprawcze zachęcające do empatii i odpowiedzialności. Ofiary muszą czuć się wysłuchane, wierzone im i chronione. Jednocześnie uczniowie dopuszczający się szkodliwych zachowań potrzebują możliwości zrozumienia konsekwencji swoich działań i dokonania znaczących zmian.

Tragedia w Tacloban podkreśla również inną rzeczywistość współczesnej adolescencji: młodzi ludzie nie żyją już oddzielnymi życiami online i offline. Ich przyjaźnie, konflikty, tożsamości i doświadczenia coraz częściej rozgrywają się na platformach cyfrowych. Cyberprzemoc, upokorzenia w sieci, narażenie na brutalne treści i uczestnictwo w szkodliwych społecznościach internetowych mogą nasilać istniejące urazy i podatności. Choć technologia rzadko jest jedyną przyczyną przemocy, może amplifikować istniejące problemy i nie powinna być ignorowana w dyskusjach o bezpieczeństwie w szkołach.

Byłoby jednak błędem skupiać się wyłącznie na mediach społecznościowych, grach wideo czy treściach online. Takie wyjaśnienia często dostarczają wygodnych odpowiedzi, jednocześnie odwracając uwagę od trudniejszych rozmów na temat klimatu szkolnego, relacji rówieśniczych, wsparcia w zakresie zdrowia psychicznego i instytucjonalnych reakcji na trudności uczniów. Często łatwiej jest winić technologię niż zastanowić się, czy uczniowie mieli dostęp do zaufanych dorosłych, skutecznych mechanizmów zgłaszania czy znaczących systemów wsparcia.

Ostatecznie najważniejsze pytania dotyczą nie tylko tego, co się stało, ale czy można było temu zapobiec. Czy uczniowie mogli bezpiecznie zgłaszać obawy? Czy skargi były traktowane poważnie? Czy narażeni uczniowie byli identyfikowani i wspierani? Czy istniały możliwości interwencji, zanim sytuacja eskalowała? To są pytania, które zasługują na staranne zbadanie.

Lekcja z Tacloban nie polega na tym, że szkoły muszą stać się twierdzami. Ani też na tym, że same surowsze kary zapobiegną przyszłym tragediom. Jest to raczej przypomnienie, że bezpieczeństwo w szkole zaczyna się na długo przed tym, zanim broń wejdzie do klasy. Zaczyna się od tworzenia środowisk, w których uczniowie czują się bezpiecznie, są szanowani i wspierani. Zaczyna się od poważnego traktowania nękania. Zaczyna się od rozpoznawania sygnałów ostrzegawczych i wczesnego reagowania na nie.

Ofiary zasługują na ochronę. Szkoły zasługują na skuteczne narzędzia interwencji. Rodzice zasługują na wsparcie, a nie na winę. A młodzi ludzie dopuszczający się szkodliwych zachowań muszą ponosić odpowiedzialność, otrzymując jednocześnie możliwości rehabilitacji i zmiany. Odpowiedzialność i współczucie nie są przeciwstawnymi wartościami. W rzeczywistości najskuteczniejsze reakcje na nękanie wymagają obu. Wyzwanie nie polega na wyborze między karą a rehabilitacją. Polega na znalezieniu równowagi, która chroni ofiary, promuje odpowiedzialność, zachęca do znaczącej zmiany zachowania i zapobiega przyszłym szkodom. Jeśli z tragedii w Tacloban płynie jedna lekcja, to ta, że sygnałów ostrzegawczych nigdy nie należy ignorować. Do czasu, gdy wybucha przemoc, interwencja jest już zbyt późna.

* Dr Haezreena Begum Abdul Hamid jest kryminologiem i starszym wykładowcą na Wydziale Prawa Universiti Malaya.

* Niniejszy artykuł wyraża osobistą opinię autora lub publikacji i niekoniecznie reprezentuje poglądy Malay Mail.